W jaki sposób polityka rolna UE zmienia obszary wiejskie w Polsce?

Polska, rolnictwo, Unia Europejska, Wspólna Polityka Rolna, WPR, Komisja Europejska, LEADER, obszary wiejskie, Wojciechowski

Od 1 grudnia 2019 r. komisarzem ds. rolnictwa w Komisji Europejskiej kierowanej przez Ursulę von der Leyen jest Polak Janusz Wojciechowski (na zdj.). / Foto via © European Union 2020 - Source : EP [Riccardo PAREGGIANI]

Polska otrzymuje w ramach wspólnej polityki rolnej najwięcej w UE środków na rozwój obszarów wiejskich. Choć jakość i standard życia na polskiej wsi bardzo się od naszego wstąpienia w 2004 r. do UE poprawiły, to jednak wciąż jeszcze jest sporo do nadrobienia, zwłaszcza, że pojawiają się nowe wyzwania.

 

 

Inwestowanie w rozwój obszarów wiejskich jest dla Unii Europejskiej bardzo ważne. Pokrywają one bowiem połowę Europy, a zamieszkane są przez co piątego unijnego obywatela. Jednocześnie najczęściej należą do obszarów najbiedniejszych w UE i PKB na jednego mieszkańca jest tam zwykle poniżej unijnej średniej.

Dlatego wśród trzech głównych celów wspólnej polityki rolnej (WPR) także w perspektywie finansowej na lata 2021-2027 pozostał – obok poprawy konkurencyjności rolnictwa oraz zapewnienia zrównoważonego zarządzania zasobami naturalnymi i ochrony klimatu – także zrównoważony rozwój terytorialny obszarów wiejskich.

Chodzi w tym przypadku także o utrzymywanie na tych obszarach miejsc pracy w branżach pozarolniczych oraz tworzenie nowych miejsc zatrudnienia. Procentowy udział osób pracujących w rolnictwie wśród mieszkańców wsi maleje. Dotyczy to zwłaszcza kobiet.

Wpływ na to ma to, że dziś dochody z działalności rolniczej są w UE niższe średnio o 40 proc. niż w branżach pozarolnicznych. Dlatego w ramach WPR chodzi nie tylko o ułatwienie znalezienia pracy osobom nie zajmującym się produkcją rolną, ale także podniesienie dochodów rolników, aby zachęcić kolejne pokolenia do przejmowania rodzinnych gospodarstw.

RAPORT SPECJALNY: Jak przeciwdziałać wyludnianiu się obszarów wiejskich w Polsce?

Obszary wiejskie stoją przed licznymi wyzwaniami demograficznymi, ekonomicznymi i społecznymi.  Powoduje to proces migracji ludności do miast, szczególnie młodych i w wieku produkcyjnym, co powoduje poważny problem wyludniania się polskich wsi.

Polska przesuwa środki z PROW na dopłaty bezpośrednie

Polityka rozwoju obszarów wiejskich realizowana jest w ramach II filara WPR poprzez Programy Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW), a jednym z najważniejszych nakierowanych na ten element WPR instrumentów jest Europejski Fundusz na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW).

W latach 2014-2020 na rozwój obszarów wiejskich zaplanowano 100 mld euro, a środki te będą jeszcze wydawane do 2023 r. WPR w nowych Wieloletnich Ramach Finansowych dotknęły oszczędności, ale wciąż rozwój obszarów wiejskich pozostał ich istotnym elementem.

Na lata 2021-2027 w propozycji KE z czerwca 2018 r. przewidziano na ten cel 78,8 mld euro. Polski PROW miał opiewać na 9,5 mld euro. Ale w toku dalszych negocjacji w konkluzjach szczytu Rady Europejskiej z lipca 2020 r. uzgodniono dodatkowe alokacje, które łącznie wyniosły już 87,4 mld euro.

W kwestii wysokości środków na rozwój obszarów wiejskich Polska wciąż jest co prawda w unijnej czołówce, ale po uwzględnieniu późniejszych dodatkowych alokacji dla różnych państw (Polska jest takich nie uzyskała) straciliśmy wcześniejszą pozycję lidera. Na pierwszym miejscu z wynikiem 10,5 mld euro znalazła się zaś Francja, na drugim Włochy – 9,7 mld euro, a Polska na trzecim z wynikiem – 9,5 mld euro.

A jeśli uwzględnić to dodatkowe czynniki, w postaci przesunięć między I a II filarem WPR oraz tego jak wiele do realizacji projektów współfinansowych przez UE dokładane jest z krajowych środków publicznych, okazuje się, że na PROW więcej od Polski przekazują także Niemcy.

Polska przesuwa bowiem środki z II filara na dopłaty bezpośrednie, czyli I filar (aktualnie nawet do 25 proc. środków), podczas gdy Niemcy czy Francja robią odwrotnie i środki z dopłat bezpośrednich przesuwają na PROW. Dokładają także więcej środków ze źródeł własnych.

Internet, przedsiębiorczość, transport: Jak odblokować rozwój małych gmin w Polsce?

W krajach Unii Europejskiej stanowią one ponad 90 proc. powierzchni. To pokazuje skalę wyzwań jaka stoi nie tylko przed Polską.

Duża rola działań proklimatycznych i oddolnych inicjatyw

EFRROW pozwala na realizację projektów podnoszących zarówno standard pracy, jak i standard życia na terenach wiejskich. Komisja Europejska chwali się tu takimi projektami jak: zapewnienie funduszy inwestycyjnych na rzecz rodzinnych gospodarstw uprawiających paprykę na Węgrzech z wykorzystaniem wyłącznie energii ze źródeł odnawialnych; utworzenie w Hiszpanii systemu lokalizacji domów, aby pomóc służbom ratunkowym szybko reagować na wezwanie potrzebujących czy odtworzenie zniszczonych lasów na Słowacji poprzez finansowanie oczyszczania, zalesiania i ochrony młodych drzewostanów.

Ale nie brakuje też tego typu projektów zrealizowanych w ostatnich latach w Polsce, jak choćby wspieranie ochrony dziedzictwa kulinarnego w powiecie przeworskim na Podkarpaciu; walka z wykluczeniem cyfrowym osób powyżej 50. roku życia mieszkających na terenach wiejskich; szkolenia dotyczące rozwiązań niskoemisyjnych w gospodarstwach czy zalet małej retencji wody, a nawet organizacja rodzinnych rajdów rowerowych dla mieszkańców gmin wiejskich w Wielkopolsce.

Co najmniej 30 proc. środków z każdego PROW musi być jednak przeznaczana na działania związane z ochroną środowiska naturalnego oraz przeciwdziałaniem zmianom klimatycznym.

Z kolei minimum 5 proc. należy przeznaczać na program LEADER, w którym chodzi o realizację oddolnych inicjatyw angażujących rolników, organizacje i przedsiębiorstwa wiejskie oraz władze lokalne. Dzięki powstaniu Lokalnych Grup Działania opracowane zostają lokalne strategie rozwoju (LSR), które wskazują na najważniejsze do zrobienia rzeczy z punktu widzenia samych społeczności wiejskich.

Realizowany na poziomie całej UE od 1991 r. program LEADER przyjął się w Polsce bardzo dobrze. LSR realizowane są już w 92 proc. polskich gmin, a więc dotyczą aż 52 proc. mieszkańców całej Polski.

Gospodarstwa rodzinne szansą na pozostanie młodych ludzi na wsi?

W jaki sposób Komisja Europejska oraz rząd planują zachęcić młode osoby do zaangażowanie się w pracę w rolnictwie?

Więcej innowacji na obszarach wiejskich

Celem rozwoju obszarów wiejskich w UE jest również ich unowocześnianie, w tym realizacja tzw. inteligentnych wsi. Chodzi o to, aby rozwój technologii i nowoczesnych usług nie dotyczył jedynie obszarów miejskich, ale również terenów wiejskich.

Co prawda dostęp do szerokopasmowego internetu jest już w dużej części Polski powszechny (także dzięki działaniom finansowanym przez UE w minionych latach), ale wciąż pozostaje jeszcze kwestia np. lepszego dostępu do najnowocześniejszych standardów telekomunikacyjnych. Europa wdraża już rozwiązania związane z siecią 5G, ale na niektórych obszarach wiejskich w Polsce wciąż bardzo słaby jest jeszcze zasięg młodszej o jedną generację sieci LTE.

Ale projekt „inteligentnych wsi” to nie tylko kwestie związane z dostępem do globalnej sieci, ale także projekty dotyczące wprowadzania innowacji środowiskowych czy socjoekonomicznych.

Aby jeszcze lepiej wypełniać luki pomiędzy innowacyjnymi rozwiązaniami stworzonymi przez naukowców a wprowadzaniem nowych technologii przez osoby mieszkające i pracujące na obszarach wiejskich, powstało także Europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa (EIP-Agri). Ci którzy tworzą nowe technologie powinni bowiem mieć kontakt i informację zwrotną od tych, którzy z owych rozwiązań korzystają.

W kwestii rozwoju obszarów wiejskich ważne są również gromadzenie wiedzy i wymiana doświadczeń między regionami z różnych państw członkowskich. W tym celu utworzona została Europejska Sieć na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (ENRD). Za jej sprawą można dotrzeć do wszystkich zainteresowanych tą tematyką osób czy instytucji. Pomagają w tym też punkt kontaktowy ENRD oraz europejskie Biuro pomocy ds. ewaluacji rozwoju obszarów wiejskich.

Rozwój obszarów wiejskich, a także poprawa jakości życia ich mieszkańców, co m.in. pozwala przeciwdziałać wyludnianiu się wsi w UE, to ważny element Wspólnej Polityki Rolnej. Polska zaś jest jednym z największych jej beneficjentów, a w kwestii rozwoju obszarów wiejskich nawet największym. To jednak od nas samych zależy czy dobrze te pieniądze wykorzystamy.

 

Projekt sfinansowano przy wsparciu Komisji Europejskiej. Niniejsza publikacja odzwierciedla wyłącznie poglądy autora, a Komisja nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek wykorzystanie informacji zawartych w tym tekście.