Gospodarstwa rodzinne szansą na pozostanie młodych ludzi na wsi?

Polska, rolnictwo, Unia Europejska, Komisja Europejska, młodzi rolnicy, gospodarstwa rodzinne

Polska, rolnictwo, Unia Europejska, Komisja Europejska, młodzi rolnicy, gospodarstwa rodzinne / Foto via: Pixabay, Pexels

Według Powszechnego Spisu Rolnego z 2010 r., przed dekadą w gospodarstwach rolnych pracowało prawie 4,5 mln członków rodzin właścicieli. Ponad 30 proc. stanowiły osoby poniżej 35 r. ż. Jak ta statystyka wygląda obecnie i czy rodzinne gospodarstwa to szansa na pozostanie młodych ludzi na wsi?

 

 

W Polsce w 2010 r. jedynie 14 proc. mieszkańców gospodarstw rolnych to osoby poniżej 35 roku życia. Komisja Europejska zwraca uwagę, że jedynie 11 proc. gospodarstw rolnych w Unii Europejskiej prowadzona jest przez rolników w wieku poniżej 40 lat i podkreśla, że nie jest łatwo skłonić młodych ludzi do działalności w sektorze rolnym.

Jerzy Plewa: Pandemia skuteczniejsza niż unijne i rządowe programy

O tym jak wyjść poza horyzont dopłat bezpośrednich, mówi były szef dyrekcji generalnej ds. rolnictwa i obszarów wiejskich (DG AGRI) w Komisji Europejskiej.

Czym są gospodarstwa rodzinne?

Definicja gospodarstw rodzinnych została określona w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64 poz. 592, z późn. zm. Według polskiego prawa jest to gospodarstwo, prowadzone przez rolnika indywidualnego, w którym łączna powierzchnia użytków rolnych nie przekracza 300 ha.

Rolnik indywidualny w tej definicji to osoba fizyczna, będąca “właścicielem, użytkownikiem wieczystym, samoistnym posiadaczem lub dzierżawcą nieruchomości rolnych, których łączna powierzchnia użytków rolnych nie przekracza 300 ha”.

Musi on posiadać kwalifikacje rolnicze, co najmniej od 5 lat mieszkać w gminie, na obszarze której jest położona jedna z nieruchomości rolnych wchodzących w skład jego gospodarstwa i prowadzić przez ten okres osobiście to gospodarstwo.

Jak powstrzymać odpływ mieszkańców wsi Polski Wschodniej?

Dlaczego stracono ostatnie 15 lat, które minęły od wstąpienia Polski do Unii Europejskiej?

Rodzinna pomoc – ile członków rodzin pomaga rolnikom w pracy?

Rodziny rolników często uczestniczą w prowadzeniu gospodarstw i pracy w nich. Według danych GUS, zebranych w ramach Powszechnego Spisu Rolnego w 2010 r., przed dekadą w Polsce było 1,85 mln użytkowników gospodarstw rolnych. Największą część stanowili użytkownicy gospodarstw małych lub niedużych, do 10 ha – ok. 1,22 mln osób.

Dominację małych gospodarstw w całkowitej strukturze w Polsce potwierdza także ogłoszenie prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) z września 2020 r., które wskazuje, że średnia powierzchnia gospodarstwa rolnego w ubiegłym roku wyniosła 11 ha. W trzech województwach (małopolskie, podkarpackie i świętokrzyskie) średnia była mniejsza niż 6 ha.

W 2010 r. rolnicy uznawani za młodych (do 34 roku życia) stanowili jedynie 14 proc. W tej grupie wiekowej można jednak zaobserwować, że więcej rolników pracuje w większych gospodarstwach.

Jak wskazuje GUS, w gospodarstwach najmniejszych (do 1 ha) użytkownicy do 34 lat stanowili 10 proc., podczas gdy w gospodarstwach największych (100 ha i więcej) odsetek ten wyniósł aż 19 proc. Dla porównania użytkownicy najstarsi (65 lat i więcej), w gospodarstwach najmniejszych stanowili 21 proc., a gospodarstwach największych – zaledwie 3 proc.

Trendy demograficzne polskiej wsi. Jak wygląda przyszłość obszarów wiejskich?

Jeśli wziąć pod uwagę statystyki dotyczące całego kraju, można uznać, że polska wieś wcale się nie wyludnia. Ale to tylko część prawdy.

Jak młodzi ludzie postrzegają gospodarstwa rodzinne?

Czy to oznacza, że młodzi nie są zainteresowani prowadzeniem małych gospodarstw lub nie widzą sensu w takiej formie działalności? Udało nam się uzyskać opinie młodych osób w wieku 19-25 lat, które wprawdzie nie planują związać swojej przyszłości z rolnictwem, ale w większości wychowały się w rodzinach rolniczych i podzieliły się z nami opinią na temat zalet i wad prowadzenia gospodarstw rodzinnych.

Jako największą zaletę prowadzenia gospodarstwa indywidualnego osoby te wskazały fakt, że rolnik pracuje na własny rachunek, co pozostawia mu dużą swobodę w podejmowaniu decyzji. “Rolnik sam jest sobie szefem”, zwróciła uwagę jedna z naszych rozmówczyń. Za równie ważny atut uznano perspektywę przekazania gospodarstwa potomkom.

Jedna z naszych rozmówczyń podkreśliła, że małe gospodarstwo zazwyczaj wiąże się dla rolnika z pracą blisko domu, nienormowanym czasem pracy oraz wsparciem i pomocą rodziny. Jeszcze inna osoba zwróciła uwagę na dużą ilość ruchu fizycznego związaną z pracą, co jest szczególnie ważne w przypadku dzieci

Za największą wadę przepytane przez nas osoby uznały fakt, że jeśli nie ma komu przekazać gospodarstwa, należy się liczyć z perspektywą jego zamknięcia. Zwróciły także uwagę na konieczność samodzielnego radzenia sobie ze szkodami, powstałymi np. na skutek niekorzystnych zjawisk atmosferycznych (grad, podtopienia, przymrozki, wichury i inne zjawiska), a także konieczność dostosowania gospodarstwa do określonych wymogów i standardów, np. w celu uzyskania pomocy finansowej.

Jedna z osób zaznaczyła, że gospodarstwo może stać się źródłem konfliktów w rodzinie, inna wskazała na przywiązanie do miejsca, jeżeli nie ma się osoby, która by nas zastąpiła, a jeszcze inna na odpowiedzialność przed samym sobą, wynikająca z braku odgórnego, niezależnego od osoby prowadzącej działalność nadzoru.

UE zwiększa ambicje w zakresie bioróżnorodności

Unia Europejska podejmuje nowe działania na rzecz utrzymania bioróżnorodności.

Co zniechęca młodzież do działalności rolnej?

Według analizy SWOT – metoda analizy strategicznej przedsiębiorstwa – przedstawionej przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, jednym z głównych czynników, zniechęcających osoby młode do pracy w rolnictwie i zakładania bądź przejmowania gospodarstw, jest problem dotyczący zakupu ziemi lub dzierżawy gruntu.

Przejawia się on m.in. w wysokich cenach gruntu, prawnych ograniczeniach w nabywaniu ziemi rolniczej przy jednocześnie wysokich kosztach produkcji rolnej, wysokim ryzyku produkcyjnym i trudnościach ze zbytem produktów.

Inny czynnik zniechęcający to ograniczony dostęp do kapitału. “Według badania KE w 2017 r. jedynie 12 proc. przebadanych gospodarstw korzystało z pożyczek i innych instrumentów finansowych, na co wpływało przede wszystkim wysokie ryzyko towarzyszące planom inwestycyjnym”, wskazują autorzy analizy.

Młodzi rolnicy często zmagają się także z licznymi przeszkodami, ograniczającymi możliwość ubiegania się o kredyt, takimi jak brak historii kredytowej i aktywów, które zabezpieczą pożyczkę, a nierzadko problemy z wysokimi stopami procentowymi, zwłaszcza poza strefą euro. Spłata kredytu może być z kolei trudna ze względu na niewysoką rentowność.

Problem stanowi także ograniczony dostęp do wiedzy i innowacji, zwłaszcza w przypadku rolników o niskich dochodach, planujących rozpoczęcie przedsięwzięcia o wysokiej wartości dodanej, takiego jak choćby przetwórstwo, czy produkcja ekologiczna. Jedną z przeszkód jest nieprowadzenie rachunkowości przez większość gospodarstw rolnych, co uniemożliwia ocenę korzyści ekonomicznych z wykorzystanej innowacji. Inna przeszkoda to „powszechna nieformalna dzierżawa gruntów rolnych, niestabilna, nieskłaniająca ich czasowych użytkowników do innowacyjnych inwestycji”.

W analizie zwrócono uwagę, że właściciele gospodarstw rolnych w Polsce nieczęsto wprowadzają nowości biznesowe, co wpływa na niski poziom wskaźników innowacyjności. Na podstawie raportu KE stwierdzono, że młodzi rolnicy są mniej zainteresowani zdobywaniem wiedzy na przykład w ramach szkoleń demonstracyjnych, pokazów polowych, a także szkoleń i kursów.

Trwa walka o uzależnienie dopłat dla rolników od przestrzegania praw pracowniczych

Prawa pracownicze stały się tematem rozmów dotyczących zmian we wspólnej polityce rolnej.

KE wspiera młodych rolników

Kroki na rzecz utrzymania młodych rolników na wsi podejmuje Komisja Europejska. Mogą oni liczyć liczyć na pomoc w formie dotacji, wsparcia dochodu, a także np. dodatkowych szkoleń.

Według zasad określonych przez Komisję organy krajowe muszą zarezerwować do 2 proc. łącznego przydziału środków na wsparcie dochodu na płatności dla młodych rolników; określić warunki, jakie muszą spełniać gospodarstwa i ich właściciele, by uzyskać wsparcie finansowe i wybrać metodę wyliczenia płatności, a kwalifikującym się rolnikom przyznać płatności na okres pięciu lat. Młodzi rolnicy mają także priorytet przy przyznawaniu uprawnień do płatności podstawowej z rezerwy krajowej lub regionalnej.

Nowym sposobem wsparcia przez KE młodych adeptów rolnictwa jest inicjatywa „Młodzi rolnicy”, łącząca wsparcie w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) z wiedzą fachową Europejskiego Banku Inwestycyjnego.

Program, ogłoszony przez KE i EBI w kwietniu 2019 r., opiewa na 1 mld euro. Finansowanie przeznaczono na kredyty i pożyczki zarządzane przez lokalne banki i spółki leasingowe działające w całej UE.

Co najmniej 10 proc. kwoty pożyczonej bankom ma być przeznaczona dla rolników w wieku poniżej 41 lat, którzy mogą liczyć na korzystne i konkurencyjne warunki finansowania.

Jak zrozumieć rolnictwo? Wyjaśniamy krok po kroku

Zapraszamy do obejrzenia wideo, w którym wyjaśniamy czym zajmuje się statystyka oraz jakie jest jej znaczenie w lepszym zrozumieniu działania branży rolniczej.

Program “Młody rolnik”

W ramach unijnej wspólnej polityki rolnej (WPR) Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oferuje program “Młody rolnik”, który przewiduje premie na rozpoczęcie działalności rolniczej. O pomoc może ubiegać się każdy, kto spełni szereg warunków, m. in. kryterium wieku (18-41 lat), wykształcenia (edukacja związana z rolnictwem bądź studia nierolnicze i trzyletni staż pracy), powierzchni gospodarstwa (w przypadku większości województw minimum to średnia krajowa, czyli obecnie 11,04 ha, w przypadku województw o niższej średniej – średnia dla danego województwa; nie więcej jednak niż 300 ha) czy wielkości ekonomicznej gospodarstwa (13-150 tys. euro).

Nabór wniosków do nowej edycji programu rozpocznie się w marcu. Premia w wysokości 150 tys. zł płatna będzie w dwóch ratach. Pierwsza rata to 80 proc. całej sumy, czyli 120 tys. Wniosek o jej wypłacenie składa się w terminie 9 miesięcy od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. Druga rata to pozostałe 20 proc., czyli 30 tys. zł. Wniosek o płatność II składa się po realizacji biznesplanu, ale nie później niż do dnia upływu 3 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy i nie później niż do dnia 31 sierpnia 2023 r.

Minimum 70 proc. całej inwestycji muszą stanowić nowe środki trwałe, czyli zakup maszyn, budowa, rozbudowa lub modernizacja budynków produkcyjnych, inwestycje w infrastrukturę (np. plac manewrowy), założenie sadów lub plantacji o okresie produkcyjnym ponad 5 lat lub zakup ziemi.

Pozostałe 30 proc. premii może zostać rozliczone poprzez zakup środków do produkcji, czyli np. paliwo rolnicze, środki ochrony roślin, nawozy mineralne lub organiczne, pasze dla zwierząt czy zużycie energii elektrycznej na potrzeby gospodarstwa.

Działa już Europejskie Obserwatorium Gleb. Czym się zajmuje?

Nowa unijna platforma wymiany danych dotyczących stanu środowiskowego i zdrowia gleby ma pomóc w osiągnięciu celów w dziedzinie ekologii, jakie państwa członkowskie postawiły sobie do 2030 r.

 

Unia Europejska chce, aby do końca przyszłej dekady przynajmniej 75 proc. gleb w Unii …

Ustawa o gospodarstwach rodzinnych – co zakłada?

Ministerstwo rolnictwa deklaruje, że rozwój małych gospodarstw jest dla rządu priorytetem, a minister Grzegorz Puda obejmując urząd zapowiedział, że zajmie się wzmacnianiem rodzinnych gospodarstw. “Komisja Europejska oczekuje wzmocnienia małych i średnich gospodarstw, a to się świetnie wpisuje w program rolny Prawa i Sprawiedliwości, który realizuje rząd”, wskazał minister Puda podczas listopadowego spotkania z komisarzem UE ds. rolnictwa Januszem Wojciechowskim.

Obecnie, jak informuje rząd, trwają prace nad ustawą o rodzinnych gospodarstwach rolnych, której celem jest rozwiązanie części problemów związanych z prowadzeniem i przekazywaniem takich gospodarstw.

Chodzi zarówno o to, żeby ułatwić przechodzenie na emeryturę rolnikom, którzy nie mają komu przekazać gospodarstwa, jak i ułatwić młodym ludziom przejmowanie gospodarstw. “Priorytetem jest, żeby gospodarstwo rolne miało swojego następcę, dlatego ważne jest, żeby zachęcać młodych do pozostania na wsi”, stwierdził Puda w tym miesiącu.

Jednym z planowanych działań, ma być zmiana podmiotu. “W tej chwili podmiotem w gospodarstwach rolnych jest gospodarz. Chcemy to zmienić, aby było nim gospodarstwo (…)”, zapowiedział minister, dodając, że gdy taką podmiotowość ma gospodarz, to skutkuje to, np. komplikacjami przy kwestiach spadkowych, czy realizacji programów unijnych.

Założeniem jest unowocześnienie gospodarstw i wpisanie ich w trend dbałości o środowisko naturalne. Ma to przekonać młodych ludzi do tego, że rolnictwo jest innowacyjną formą działalności. Resort chce stworzyć system zachęt dla wszystkich rolników zainteresowanych rozwojem rolnictwa ekologicznego.

“Bardzo nam zależy, aby polscy rolnicy mogli uprawiać i produkować w zgodzie z przyrodą ale przede wszystkim w taki sposób, aby to było dla nich opłacalne”, oznajmił Grzegorz Puda. Minister zwrócił uwagę na potrzebę zaangażowania większej ilości środków w poprawę dobrostanu zwierząt. “Dołożymy wszelkich starań, aby rolnikom opłacało się inwestować w dobrostan zwierząt”, obiecał.

Przypomniano, że wkrótce powstanie nowy, europejski znak, który będzie pełnił rolę certyfikatu. Dla konsumenta będzie to informacja, że dany produkt jest nie tylko wysokiej jakości, ale też został wytworzony bez cierpienia zwierząt. “Ci, którzy wejdą w ten system, będą konkurencyjni na rynku”, ocenił Puda.

Dla polskich rolników priorytetem są rodzina i zdrowie – ale czy dbają o nie wystarczająco? [RAPORT]

Większość rolników nie wykonuje regularnie badań profilaktycznych.

Polski Plan Strategiczny w ramach WPR a młodzi rolnicy

Reforma Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) po 2023 r. zakłada, że każde państwo członkowskie przygotuje Plan Strategiczny. W projekcie planu przygotowanym przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju wsi jednym z głównych celów polskiej polityki w obszarze rolnictwa na najbliższe lata jest przyciąganie młodych rolników i ułatwianie rozwoju działalności gospodarczej.

Związane z tym celem założenia to m.in. poprawa dostępu do usług związanych z rolnictwem i leśnictwem oraz dywersyfikacja dochodów gospodarstw rolnych. Ministerstwo chce to osiągnąć m.in. poprzez rozwój nowych modeli biznesowych, zmniejszenie ryzyka związanego z podjęciem działalności rolniczej i inwestowaniem w gospodarstwie.

Plany sięgają także poprawy dochodów młodych rolników, zaangażowanie osób młodych w życie lokalnych społeczności, rozwój usług publicznych i infrastruktury technicznej, w tym w zakresie dostępu do Internetu na obszarach wiejskich i wreszcie poszerzenie dostępu rolników do wiedzy.