Uregulowanie zapłodnienia in vitro w UE

Zapłodnienie in vitro (pozaustrojowe, IVF) to zabieg polegający na zapłodnieniu komórki jajowej poza organizmem kobiety i wszczepieniu rozwijającego się zarodka do jamy macicy. Jest szansą na posiadanie dzieci dla par i osób bezpłodnych.

Polski parlament przyjął pierwszą w historii ustawę kompleksowo regulującą kwestię zapłodnienia in vitro dopiero 25 czerwca 2015 r. (jej tekst TUTAJ). 22 lipca podpisał ją ówczesny prezydent Bronisław Komorowski. Wejdzie ona w życie w listopadzie br. Dla porównania w Wielkiej Brytanii ta kwestia została uregulowana po raz pierwszy w 1990 r.

Omówienie ustawodawstwa o zapłodnieniu in vitro

Grupa włoskich naukowców przeanalizowała ustawodawstwo dot. zapłodnienia in vitro i badań nad embrionami w państwach Unii Europejskiej (The Evolution of Legislation in the Field of Medically Assisted Reproduction and Embryo Stem Cell Research in European Union Members, cały artykuł TUTAJ).

Na podstawie powyższych danych przygotowane zostało omówienie kolejnych aspektów zapłodnienia in vitro i badań nad zarodkami w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Dane pochodzą ze stycznia 2014 r., uaktualnione są o ww. ustawę regulującą kwestię  zapłodnienia in vitro w Polsce.

Kryteria uzyskania możliwości zapłodnienia in vitro

Kryteria uzyskania możliwości zapłodnienia in vitro w 28 państwach UE są bardzo zróżnicowane. Najczęściej zapłodnienie in vitro jest możliwe tylko dla małżeństw i stałych par – tak jest w obecnie w dziewięciu państwach  – w Austrii, Francji, Niemczech, Portugalii, Rumunii, na Słowacji, w Słowenii, Szwecji, we Włoszech, a od listopada do tego grona dołączy Polska.

Od lipca 2013 r. trwa polski program refundacji zapłodnienia in vitro, zakładający pomoc kilkunastu tysiącom par do czerwca 2016 r. Wcześniej Polska była jednym z nielicznych państw, gdzie zapłodnienie in vitro nie było choćby częściowo refundowane. Jako że do listopada br. nie istnieją regulacje odnośnie zapłodnienia in vitro, nie ma ograniczeń odnośnie zamrażania zarodków czy dawstwa komórek płciowych.

W dziewięciu państwach możliwość jest rozszerzona na mieszkające razem pary i samotne kobiety (w Bułgarii, Chorwacji, Danii, Estonii, Finlandii, Grecji, na Łotwie, Węgrzech i w Wielkiej Brytanii).

Najbardziej restrykcyjne regulacje w kwestii zapłodnienia in vitro obowiązują na Cyprze i w Czechach – tam dostęp do in vitro mają tylko heteroseksualne małżeństwa.

Żadne ograniczenia nie istnieją natomiast w dwóch państwach UE – w Belgii i Hiszpanii.

W czterech państwach nie istnieje prawne uregulowanie zapłodnienia in vitro – w Holandii, na Litwie, w Luksemburgu i na Malcie.

Macierzyństwo zastępcze

Macierzyństwo zastępcze jest dozwolone prawnie jedynie w dwóch państwach UE – w Grecji i Wielkiej Brytanii. W dziewięciu państwach nie zostało to z kolei uregulowane: na Cyprze, w Holandii Irlandii, na Litwie, w Luksemburgu, na Malcie, , Słowacji, w Słowenii, a także w Polsce. W pozostałych siedemnastu państwach Macierzyństwo zastępcze jest zakazane.

Diagnostyka preimplantacyjna

Diagnostyka preimplantacyjna (PGD) polega na zbadaniu komórki jajowej lub zarodka przed umieszczeniem w macicy, dzięki czemu eliminowane jest ryzyko urodzenia chorego dziecka.

Metoda ta zakazana jest jedynie we Włoszech. Kwestia ta nie została zdefiniowana w 13 państwach UE (zatem jest dopuszczalna), w pozostałych, w tym w Polsce jest dozwolona prawnie (w Polsce od wejścia w życie ustawy regulującej zapłodnienie in vitro w listopadzie br.).

Wybór płci dziecka

Wybór płci dziecka jest całkowicie zabroniony prawnie jedynie we Włoszech. W 15 państwach przyszli rodzice mogą wybrać płeć dziecka tylko wtedy, gdy taki wybór pozwala uniknąć ciężkiej, nieuleczalnej choroby dziedzicznej związanej z płcią. Tylko jedno państwo pozwala bezwarunkowo wybrać płeć dziecka –Wielka Brytania. W pozostałych państwach UE kwestia ta nie jest uregulowana.

Dawstwo gamet

Dawstwo komórek płciowych (komórek jajowych i plemników zawartych w spermie) jest zakazane prawnie tylko w Austrii i we Włoszech. Kwestia ta nie jest uregulowana w ośmiu państwach (zatem dawstwo gamet jest możliwe), jest dopuszczona prawnie w 18 państwach Wspólnoty, w tym w Polsce (od wejścia w życie ustawy w listopadzie br.).

Zamrażanie zarodków (krioprezerwacja)

Zamrażanie zarodków – czyli tzw. krioprezerwacja – jest dopuszczone odpowiednią ustawą w 19 państwach UE, w tym niedługo również w Polsce (od listopada 2015 r.). W pozostałych państwach ta kwestia nie została uregulowana (w Austrii, na Cyprze, w Czechach, Holandii, Irlandii, na Litwie, w Luksemburgu, na Malcie i Słowacji). W pięciu państwach maksymalny okres krioprezerwacji nie przekracza 5 lat. W Polsce zarodki będą mogły być konserwowane do 20 lat.

Pośmiertne zapłodnienie komórki

Pośmiertne zapłodnienie to wykorzystanie komórki płciowej osoby, która ofiarowała ją jeszcze przed śmiercią. Taka praktyka jest zakazana niemal we wszystkich państwach UE. Obecnie jest ona dopuszczona w ustawach o in vitro w czterech państwach – w Belgii, Grecji, Hiszpanii i Wielkiej Brytanii, a od listopada br. również w Polsce. W Belgii i Grecji takie zapłodnienie jest możliwe od sześciu miesięcy do dwóch lat od śmierci dawcy, w Hiszpanii do roku, a w Wlk. Brytanii nie istnieją ograniczenia pod tym względem.

Badania nad zapasowymi embrionami

W 16 państwach UE badania nad zapasowymi zarodkami są dozwolone. W połowie z nich takie badania można przeprowadzać do 14 dni od powstania embrionu. W siedmiu państwach nie zostało to prawnie uregulowane, a w pozostałych (w Austrii, Irlandii, Niemczech, we Włoszech) badania nad zapasowymi embrionami są zakazane (w Polsce będą zakazane na mocy ustawy, która wejdzie w życie w listopada br.).

Krystian Kozłowski