65 lat Wspólnoty Węgla i Stali

źródło: https://www.flickr.com/photos/benagain_photo/

Dzisiaj – 23 lipca 2017 r. – Europa świętuje 65. urodziny pierwszego europejskiego traktatu, który wszedł w życie w 1952 r. Traktat Paryski, który utworzył Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS), stał się fundamentem europejskiego porozumienia, a także podwaliną Unii Europejskiej.

 

Po II Wojnie Światowej Europa była w politycznej i gospodarczej ruinie. Państwa europejskie, wciąż wrogo nastawione do sąsiadów, utraciły na rzecz USA pozycję „centrum świata”. Musiały ponadto stawić czoła zagrożeniu ze strony rosyjskich komunistów, którym udało się zająć wschodnią część kontynentu.

Problemy te stały się przedmiotem myśli i wypowiedzi wielu europejskich polityków, m.in. Winstona Churchilla, Jeana Monneta czy Roberta Schumana, nazwanych później jednymi z Ojców Europy. Rozwiązaniem płynącym z ich refleksji była konieczność integracji starego kontynentu.

Wspólnymi siłami kraje na Zachód od strefy wpływów radzieckich, były w stanie odbudować swoje gospodarki, a także stać się równym partnerem wobec zimnowojennych mocarstw. Zjednoczona Europa mogła również sprawić, by RFN nie tylko nie opłacał się kolejny konflikt zbrojny, ale by Niemcy nie czuli nawet jego potrzeby, inaczej niż po I Wojnie Światowej, kiedy to uważali się za pokrzywdzonych i odizolowanych.

Pomysł Monneta

Zwłaszcza ta ostatnia przesłanka zainspirowała rządowego komisarza ds. planowania we Francji Jeanie Monnecie. Oprócz dostrzeżenia potencjalnych korzyści politycznych, Monnet stwierdził również, że jedyną możliwością zintegrowania zwaśnionych krajów będzie ekonomiczna integracja w wybranych sektorach.

Okoliczności gospodarcze były sprzyjające – Francuzi, posiadający w Lotaryngii rudę żelaza, w swoich stalowniach korzystali z niemieckiego węgla z Zagłębia Ruhry. Ci pierwsi obawiali się podwyżki cen węgla i jednocześnie szukali rynków do eksportu nadwyżki produkcyjnej.

Kolejną korzyścią było, poprzez umożliwienie Niemcom kontrolowanej przez Europę modernizacji, zapewnienie Europie bezpieczeństwa i szansy na pokój. W napisanej wraz ze współpracownikami deklaracji Monnet stwierdził, że „zgromadzenie narodów europejskich wymaga, by usunięta została odwieczna wrogość Francji i Niemiec: podjęte działanie musi w pierwszym rzędzie dotyczyć Francji i Niemiec”.

Plan Schumana

Z tą deklaracją Monnet udał się do ówczesnego ministra spraw zagranicznych Francji Roberta Schumana, który ogłosił publicznie projekt i podjął się jego realizacji. Ogłoszona 9 maja 1950 r. koncepcja została nazwana Planem Schumana.

Projekt spotkał się z przychylnością Konrada Adenauera, ówczesnego kanclerza Niemiec. Adenauer upatrywał w nim szansy na nawiązanie współpracy także z innymi państwami zachodnimi, możliwości odzyskiwanie pełnej suwerenności niemieckiej w Zagłębiu Ruhry oraz okazję do zjednoczenia RFN z NRD.

Plan zakończył się sukcesem – 18 kwietnia 1951 r. sześć państw podpisało traktat paryski o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.

EWWiS

Państwami założycielskimi pierwszej ponadnarodowej instytucji o charakterze integracyjnym były Francja, Niemcy i Włochy oraz trzy – gospodarczo uzależnione od Francji – państwa Beneluksu: Belgia, Holandia oraz Luksemburg.

Rząd francuski zaproponował umieszczenie całej francusko-niemieckiej produkcji węgla i stali pod zarządem wspólnej Wysokiej Władzy, której pierwszym przewodniczącym został Monnet. Utworzono także Zgromadzenie kontrolujcie działalność Władzy – Radę będącą organem służącym do konsultacji z państwami członkowskimi oraz Trybunał Sprawiedliwości.

Organizacja otwarta była na udział innych krajów europejskich, z czego skorzystało w latach 1973-1986 kolejne sześć państw. Po wejściu w życie traktatu z Maastricht, kolejni członkowie dołączali już do Unii Europejskiej.

Zdaniem prof. Zdzisława Macha oraz prof. Mirosława Natanka z Uniwersytetu Jagiellońskiego, idea EWWiS była kluczowa dla integracji Europy: „Dzisiaj zapewne nie moglibyśmy mówić o skuteczności procesu integracyjnego w powojennej Europie, gdyby nie przełamanie wzajemnej, wielowiekowej zresztą, niechęci i rywalizacji pomiędzy Francją a Niemcami”.

Wygaśnięcie traktatu

Traktat paryski, jako jedyny z rodziny unijnych traktatów, został podpisany na czas określony – 50 lat. I tak w 2001 r., podczas podpisywania rewizji nicejskiej, nie podjęto decyzji o jego przedłużeniu. Majątek organizacji przeniesiono na Wspólnotę Europejską (WE) pod nazwą „Majątek Funduszu Węgla i Stali” – środki z niego przeznaczane są na prace badawcze w sektorze węgla i stali.

Zobowiązania i idee EWWiS również przeszły na WE, a dziś kontynuowane są przez następczynię tej ostatniej – Unię Europejską.

Długotrwałość procesu zjednoczeniowego przewidziano już w deklaracji Schumana: „Europa nie powstanie od razu ani w całości: będzie powstawała przez konkretne realizacje, tworząc najpierw rzeczywistą solidarność”.