V4 + Ukraina czy V5?

DISCLAIMER: Stwierdzenia i opinie zawarte w tym artykule odzwierciedlają poglądy autora i nie przedstawiają stanowiska redakcji EURACTIV.pl

Słowacka prezydencja ma przywrócić współpracę V4 - Ukraina na odpowiednie tory. Źródło: KPRM

Słowacka prezydencja ma przywrócić współpracę V4 - Ukraina na odpowiednie tory. Źródło: KPRM

Dynamika współpracy w formacie V4 + Ukraina straciła tempo w ciągu ostatnich dwóch lat. Teraz Kijów ma nadzieję, że niedawno rozpoczęta słowacka prezydencja w Grupie Wyszehradzkiej przywróci tę współpracę na odpowiednie tory – pisze Hennadiy Maksak, przewodniczący Rady ds. Polityki Zagranicznej ukraińskiego ośrodka analitycznego Ukrainian Prism.

 

V4 i Ukraina rozpoczęły aktywną współpracę w połowie pierwszej dekady XXI w. Była to logiczna konsekwencja członkostwa wszystkich czterech państw Wyszehradu w NATO i UE. Na mocy Deklaracji z Kromeriz podpisanej w 2004 r.,V4 zobowiązała się pomagać krajom trzecim w przygotowaniu się do członkostwa w Unii Europejskiej i NATO. Dzięki ambicjom i determinacjiWyszehradu UE rozwinęła wschodni (europejska polityka sąsiedztwa) i południowo-wschodni (proces rozszerzenia) filar swojej polityki.

W tym kontekście zaczął pojawiać się format V4 + Ukraina, który pomógł w przenoszeniu doświadczeń Grupy Wyszehradzkiej do krajów Europy Wschodniej. Początkowo poziom współpracy nie był intensywny, zaś kierunki i formy współpracy ograniczały się do dyskusji bez namacalnych rezultatów. Obszary interakcji obejmowały głównie energię, bezpieczeństwo i obronę.

Przełom w czasie kryzysu

Realna współpraca została zapoczątkowana w 2014 r., kiedy Ukraina padła ofiarą rosyjskiej agresji. Na razie można z całą pewnością powiedzieć, że szczyt zorientowanej na wyniki współpracy z V4 został osiągnięty w latach 2015-2016, zarówno na poziomie politycznym, jak i przy konkretnym wdrażaniu projektów. Państwa wyszehradzkie były jednymi z pierwszych, które wydały wspólne oświadczenia popierające integralność terytorialną i suwerenność Ukrainy.

W najbardziej dramatycznym momencie, gdy Kijów stanął przed koniecznością walki z rosyjskimi okupantami na wschodzie i realizował program reform, cztery państwa Grupy zainicjowały wspólną inicjatywę dzielącą i koordynującą ich pomoc w procesie transformacji Ukrainy. Regularne spotkania w formacie V4 + Ukraina na szczeblu ministerialnym, a także wspólne konferencje tematyczne i warsztaty (V4 Roadshow), pokazały Ukraińcom przykładowe rozwiązania w zakresie efektywności energetycznej, decentralizacji, edukacji oraz rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw.

Ponieważ bezpieczeństwo energetyczne jest jednym z najważniejszych priorytetów V4, przy bezpośrednim poparciu Grupy Ukraina zdołała zabezpieczyć alternatywne dostawy gazu ziemnego, zmniejszając tym samym zależność energetyczną od Rosji.

Stanowisko Grupy w sprawie europejskiej integracji Ukrainy do niedawna zawsze było pomocne i konstruktywne. Dotyczy to w szczególności podpisania i ratyfikacji układu o stowarzyszeniu, a także udzielenia ułatwień wizowych.

V5?

Ukraina została zaproszona do udziału w Grupie Bojowej UE V4, a ukraińskie oddziały były w gotowości już w pierwszej połowie 2016 r. Istnieje wyraźna perspektywa kontynuowania współpracy w tej dziedzinie w 2019 r.

Ukraina jest jednym z największych zagranicznych grantobiorców Funduszu Wyszehradzkiego poza regionem V4. W najtrudniejszym roku 2014 roczny poziom wsparcia dla Ukrainy sięgnął 1,3 miliona euro.

Umowa ws. brexitu jako wzór dla przyszłych relacji UE z Turcją i Ukrainą?

Taką propozycję zgłosił minister spraw zagranicznych Niemiec Sigmar Gabriel. Dodał jednak, że podstawowym warunkiem jest osiągnięcie „mądrego porozumienia” z Wielką Brytanią. Z drugiej strony, wypowiedź szefa niemieckiej dyplomacji odczytano jako kolejne potwierdzenie, że Berlin nie chce ewentualnego członkostwa Kijowa i …

Wzrost współpracy z Grupą Wyszehradzką skłonił oficjalne Kijów do deklaracji chęci przyłączenia się do V4, rozszerzając ją do formatu V5, jak stwierdzono podczas spotkania Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki i ministrów spraw zagranicznych Grupy Wyszehradzkiej w grudniu 2014 r.W swoim oświadczeniu prezydent Poroszenko podkreślił uznanie reform podjętych w państwach V4 i zaangażowanie w realizację programu reform na Ukrainie.Nic dziwnego, że V4 jest kilkakrotnie wspomniana w przyjętej w 2015 r. ukraińskiej strategii bezpieczeństwa narodowego. Osiągnięcie poziomu standardów ekonomiczno-społecznych w Europie Środkowo-Wschodniej zostało wyznaczone jako punkt odniesienia dla osiągnięcia odpowiedniego bezpieczeństwa gospodarczego na Ukrainie.

Co poszło nie tak?

Dynamika współpracy w formacie V4 + Ukraina znacznie straciła jednak na znaczeniu w latach 2016-2017. Z jednej strony można to wytłumaczyć przesunięciem uwagi V4 na kwestie wewnętrzne, takie jak poszukiwanie wspólnej odpowiedzi na kryzys migracyjny UE lub podziały wewnątrz Grupy w stosunku do asertywnej polityki zagranicznej Rosji. Z drugiej strony wyjaśnienie może polegać na niepełnym zrozumieniu przez Kijów, w jaki sposób działa V4 i jakie są mechanizmy współpracy oraz potencjał partnerów. Pojawiają się też opinie, że Kijów koncentruje się na stosunkach z silnymi graczami międzynarodowymi, takimi jak USA, Kanada, Niemcy, Wielka Brytania i Francja, które mają więcej środków na wsparcie Ukrainy i większy wpływ na sprawy globalne.

Wszystkie te przyczyny mogą w pewnym stopniu usprawiedliwiać obecny stan relacji i nastroje w pięciustolicach. Nie można jednocześnie wykluczyć dwustronnego toru w układzie wielostronnym. Tempo współpracy w dużej mierze zależy od kraju przewodniczącego, mimo że wszystkie decyzje podejmowane są w Grupie Wyszehradzkiej w drodze konsensusu. Państwo członkowskie będące na czele grupy przez okres jednego roku odpowiedzialne jestza opracowanie porządku dziennego prezydencji. Z przykrych doświadczeń wynika, że ​​jeśli członek V4 nie zgadza się z Ukrainą w sprawie niektórych konkretnych problemów, może zredukować do minimum poziom interakcji w formacie V4 +Ukraina.

Przykładowo miało to miejsce podczas ostatniej węgierskiej prezydencji, która zakończyła się w czerwcu 2018 r. Przewodnictwo zbiegło się z parlamentarną kampanią wyborczą na Węgrzech i ostrym węgiersko-ukraińskim sporem o warunki językowe przedstawione w nowej ukraińskiej ustawie o edukacji.

Węgry domagają się zrewidowania umowy stowarzyszeniowej UE z Ukrainą

Złożenie formalnego wniosku w tej sprawie zapowiedział węgierski minister spraw zagranicznych Peter Szijjarto. Budapeszt ostro sprzeciwia się nowej ukraińskiej ustawie oświatowej, która dotyczy także szkół prowadzonych przez mniejszości narodowe. Zdaniem Węgier Ukraina będzie uczniów nieukraińskojęzycznych dyskryminować. Kijów odrzuca te oskarżenia.
 
Minister Peter Szijjarto …

Ukraińscy dyplomaci przyznają, że Budapeszt zignorował wtedy liczne ukraińskie propozycje dotyczące obecności elementów ukraińskich w agendzie prezydencji, ograniczając je do ogólnych dyskusji na szerszym forum V4 + PW. Takie podejście jest bardzo nieproduktywne i rozczarowujące, ponieważ Węgry były jednym z pionierów we wprowadzaniu formatu współpracy V4 + Ukraina.

Niewielki optymizm dla słowackiej prezydencji w Grupie Wyszehradzkiej

Właśnie dlatego Ukraina widzi niedawno rozpoczętą słowacką prezydencję w Grupie Wyszehradzkiej bardziej obiecująco dla dalszej współpracy niż poprzednią. Po pierwsze, jak pokazują badania ekspertów, Bratysława jest bardziej optymistyczna w postrzeganiu V4 jako wpływowego gracza w UE. Po drugie, Republika Słowacka zaproponowała wcześniej bardziej zaawansowane formy współpracy politycznej i sektorowej w formacie V4 + Ukraina. Po trzecie, w stosunkach z Ukrainą Słowacy koncentrują się na kwestiach reformy sektora bezpieczeństwa, obrony, bezpieczeństwa energetycznego i efektywności energetycznej, które również cieszą się dużym zainteresowaniem Ukrainy.

Od lipca 2014 r. do czerwca 2015 r. w ramach poprzedniej słowackiej prezydencji Bratysława zdołała wzmocnić format V4 + Ukraina i skoncentrować się na bezpieczeństwie. Dialog polityczny utrzymywał się na wysokim poziomie, a priorytety prezydencji odzwierciedlały kluczowe potrzeby Ukrainy (bezpieczeństwo energetyczne, wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa V4, współpraca w dziedzinie obronności, transport itp.).Podczas szczytu V4 + Niemcy + Ukraina, który odbył się w Bratysławie, strony uzgodniły ustanowienie regularnego spotkania ministrów spraw zagranicznych i obrony państw wyszehradzkich i Ukrainy.

Nie trzeba powtarzać, że dzięki wysiłkom Republiki Słowackiej i Węgier w latach 2014-2015 Ukraina mogła przeciwstawić się rosyjskiej presji w dziedzinie energii. W rezultacie, w listopadzie 2017 r. Kijów był w stanie odrzucić zakup gazu ziemnego z Rosji.Co ważniejsze, na poziomie eksperckim słowackie think tanki rozpoczęły już wstępne konsultacje z ukraińskimi partnerami w sprawie priorytetów i porządku obrad prezydencji. To duża różnica w porównaniu z węgierskimi odpowiednikami.

Szybkie spojrzenie na nowy program prezydencji słowackiej daje bardzo pozytywne wrażenie i zdecydowanie więcej miejsca dla V4 + Ukraina.Dobra wiadomość jest taka, że ​​Bratysława planuje ożywić format V4 Roadshow, inicjatywę zorganizowania czterech okrągłych stołów sektorowych poświęconych konkretnemu rozwojowi reform na Ukrainie. Chociaż nie wszystko było idealne z V4 Roadshow w latach 2014-2015, kiedy inicjatywa ta została uruchomiona, stanowi ona bardzo dobrą okazję do intensyfikacji dialogu.

Partnerstwo Wschodnie i V4: szersze fora współpracy i większa efektywność

Należy też wspomnieć o kluczowej roli krajów V4 w promowaniu i rozwoju polityki Partnerstwa Wschodniego. Podczas gdy Polska była jednym z państw założycielskich PW, pierwszy szczyt inauguracyjny odbył się w Republice Czeskiej w 2009 r. Grupa Wyszehradzka aktywnie wspierała kraje partnerskie i opracowała specjalny format V4 + PW. Okazał się on skuteczny pod względem manifestacji politycznej, zwłaszcza w okresie przygotowań do szczytów PW.

Biorąc pod uwagę, że polityka rozszerzenia i polityka sąsiedztwa należą do priorytetów Grupy Wyszehradzkiej, każda prezydencja odbywa spotkanie w formacie V4 + PW. Ostatnia miała miejsce w Budapeszcie w sierpniu 2017 r.

Czy Ukraina połączy się elektrycznie z UE do 2025?

Na Ukrainie entuzjazm po podpisaniu umowy o warunkach przyłączenia ukraińskiej sieci energetycznej do Europy Zachodniej. Kijów liczy na 1,5 mld dol. potencjalnych zysków  i cieszy się z przyszłego odłączenia od Rosji. Ale droga do synchronizacji systemów jest daleka, a końcowy …

Wyniki szczytu PW w Brukseli w listopadzie 2017 r. pokazują jak dużo uwagi czterem priorytetom Partnerstwa Wschodniego poświęcają unijne instytucje. Każda nowa prezydencja może wybrać jeden z czterech priorytetów podczas przygotowywania spotkania w tym wielostronnym formacie V4 + PW.  W ten sposób można zwiększyć jego skuteczność na poziomie różnych ministerstw, nie tylko MSZ i MON. Ponadto współpraca zwiększyłaby koncentrację na pozytywnym transferze doświadczeń z V4 do wszystkich krajów partnerskich.

Oprócz ogólnego formatu, który obejmuje wszystkich sześciu partnerów z Europy Wschodniej i Kaukazu Południowego, można uznać za bardziej korzystne ustanowienie nowych formatów V4 + AA3 (Gruzja, Mołdawia i Ukraina, które zawarły umowę stowarzyszeniową z UE) lub V4 + 2 (Gruzja i Ukraina), w zależności od konkretnego obszaru współpracy. Takie nowe inicjatywy są w pełni zgodne z duchem deklaracji szczytu PW i niedawnej deklaracji szczytu UE-Ukraina.

Więcej uwagi ze strony Kijowa

Aby uniknąć politycznego zmęczenia w ramach formatu V4 + Ukraina, Kijów powinien przyjąć podejście proaktywne, co oznacza zaproponowanie więcej nowych inicjatyw i ram współpracy, które mogą być interesujące dla Czech, Polski, Słowacjii Węgier.

W kontekście poszukiwania lepszych rozwiązań w stosunkach dwustronnych w krótkim okresie, ukraińska dyplomacja musi skupić się na politycznym i praktycznym postępie V4 w ciągu 5-10 lat. Istnienie tej ledwo zinstytucjonalizowanej, ale skutecznej inicjatywy już od ponad 25 lat jest wyraźnym sygnałem dla Kijowa, aby potraktować sprawę poważnie i myśleć długoterminowo.