Polska wieś: Jak powstrzymać migrację do miast?

Polska, wieś, wyludnienie, migracja, rolnictwo, wykluczenie

Suchowola w województwie podlaskim. Foto via [Podlaska Agencja Fotograficzna]

Najnowszy raport o stanie polskiej wsi wskazuje na szereg wyzwań demograficznych, ekonomicznych i społecznych przed którymi stoją obszary wiejskie. Należy do nich również migracja do miast. Jak jej przeciwdziałać?

 

 

Poziom życia na polskiej wsi jest niższy niż w mieście. Przekłada się to na niższe niż w miastach zarobki, wyższe bezrobocie – to jawne i to ukryte, ogólnie gorszą niż w miastach sytuację ekonomiczną mieszkańców, ale też gorszy dostęp do jakościowej infrastruktury technicznej, komunikacyjnej, czy telekomunikacyjnej, czyli np. o brak dostępu do internetu. To wszystko wraz z procesami odpływu ludności do miast przekłada się też na wzrastające wyludnienie wsi i samotność jej mieszkańców.

„Problemem jest wyjazd ze wsi ludzi młodych i ludzi w wieku produkcyjnym, którzy nie widzą dla siebie szansy na wsi i wyjeżdżają do miasta żeby tam pracować”, powiedział w rozmowie z EURACTIV.pl prof. Zbigniew Karaczun z Katedry Ochrony Środowiska Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego i ekspert Koalicji Klimatycznej.

Francja: Hodowla pomidorów z widokiem na wieżę Eiffla. Największy miejski ogród w Europie na dachu w Paryżu

Inicjatywa jest realizowana z myślą o promocji zrównoważonego modelu rozwoju miast oraz miejskiego rolnictwa ekologicznego jako alternatywy dla upraw przemysłowych. 

Czy wieś faktycznie się wyludnia?

Z raportu o stanie wsi z 2020 r. pod red. nauk. Jerzego Wilkina i Andrzeja Hałasiewicza wynika, że zagadnienie migracji pomiędzy miastem i wsią jest bardziej skomplikowane. Według badań od 2000 r. na obszarach wiejskich stale przybywa ludności.

Między 1989-2018 liczba ludności wiejskiej wzrosła o prawie 700 tys. – z ponad 14 mln 623 tys. do 15 mln 344 tys., przy jednoczesnym wzroście liczby ludności w kraju o 300 tys. osób. Oznacza to, że na wsi przybyło 4,9 proc. mieszkańców. Dodatnie saldo migracji wewnętrznych utrzymuje się w większości grup wiekowych, jednak poza osobami między 20 a 40 rokiem życia, czyli grupą ludzi młodych, którzy wchodzą na rynek pracy.

„Na wieś wyprowadzają się przeważnie mieszkańcy dużych miast, ale dotyczy to wsi, które są blisko ośrodków miejskich. Życie na terenach podmiejskich jest wygodniejsze niż w miastach”, dodaje prof. Zbigniew Karaczun.

Mamy zatem do czynienia z przestrzennym zróżnicowaniem zmian populacji terenów wiejskich. Obszary powiększające zaludnienie w wyniku dodatniego salda migracji wewnętrznych obejmują zaledwie 1/3 gmin wiejskich i miejsko-wiejskich w Polsce.  Są to przede wszystkim strefy podmiejskie wokół dużych miast, w większości obecnych i byłych miast wojewódzkich. Zjawisko określa się jako tzw. migrację rezydencyjną.

OZE: Odnawialne źródła energii przyszłością obszarów wiejskich?

Odnawialne źródła energii odmienią obszary wiejskie nad Wisłą?

Które rejony Polski się wyludniają?

Większość – bo 66 proc. – gmin wiejskich lub miejsko-wiejskich ma jednak ujemne saldo migracji wewnętrznych. „Dotyczy to terenów, na których są słabe gleby, gdzie z działalności rolniczej trudno się utrzymać. Nie ma tam dobrze rozwiniętego rynku pracy”, mówi Zbigniew Karaczun.

Są to głównie wsie popegeerowskie, gdzie problemem z jednej strony jest brak miejsc pracy, a z drugiej wykluczenie ekonomiczno-społeczne i brak dostępu do usług.

Według Raportu o stanie wsi, wyludnia się głównie wieś Polski centralnej, przede wszystkim pogranicze województwa mazowieckiego z kujawsko-pomorskim, podlaskim i warmińsko-mazurskim. Intensywnie wyludnia się też wieś na Pomorzu Środkowym, wschodnia część woj. lubelskiego i zachodnia woj. podlaskiego.  Są to obszary o stosunkowo małej gęstości zaludnienia, a odpływ do miast zmniejsza ją jeszcze bardziej.

Ponieważ emigracja z tych terenów do miast ma charakter długookresowy wywarła ona silny wpływ na strukturę demograficzną mieszkańców. Bardzo wyraźne widać tam wysoki odsetek osób starszych i znaczną przewagę mężczyzn nad kobietami (zwłaszcza w wieku prokreacyjnym).

To kolejny problem, który utrudnia założenie rodziny. Przekłada się to także na dalsze wyludnianie wsi i przyczynia do umacniania tzw. starzejącej się „nadwyżki kawalerów”. Wszystko to powoduje brak kolejnych, młodych pokoleń, których przedstawiciele mogliby pracować w rolnictwie.

Zmiany klimatu i rozwój uprawy winorośli. Czy Polska stanie się winnym eldorado?

Łączna produkcja win w Polsce w 2019 r. osiągnęła poziom 12750,48 hektolitrów, podczas gdy niecałe 10 lat wcześniej wynosiła zaledwie 412,49 hektolitrów.

Jakie są problemy wsi?

„Na wsi brakuje czasem bardzo przyziemnych spraw. Przyjemnie jest pobiegać albo pojeździć rowerem, a na terenach wiejskich, gdy zdarzy się okres niepogody, brakuje chodników i ścieżek rowerowych, po których można by się bezpiecznie poruszać. Niektóre miejscowości są również słabo oświetlone. Problemem jest dostęp do instytucji kultury i do komunikacji publicznej”, mówi w rozmowie z EURACTIV.pl Piotr Kijanka, który prowadzi gospodarstwo rolne „Eko Farma u Piotra” w Kromnowie niedaleko Jeleniej Góry.

Na obszarach wiejskich mamy zatem do czynienia z szeregiem wykluczeń – transportowych, energetycznych, ale też kulturowych. Nie ma odpowiedniej infrastruktury. Zbyt mało jest połączeń kolejowych i autobusowych, a także oświetlenia dróg. Brakuje domów kultury, kin, teatrów i galerii,  zwykle usytuowanych w ośrodkach miejskich.

„Mieszkając w mieście można także skorzystać np. z cateringu, zamówić danie z restauracji. Na wsi to niemożliwe”, dodaje Piotr Kijanka. Kłopotliwy jest zatem również dostęp do szeregu usług, które w mieście mają podstawowy charakter.

Relatywnie niski jest także poziom edukacji i wykształcenia. Wykształceniem wyższym legitymuje się tylko 12 proc. mieszkańców wsi, podczas gdy średnio w miastach jest to 29 proc., a w największych miastach nawet 48 proc.

„Problem wyludnienia dotyczy nie tylko Polski, ale całej Europy i jest związany z przemianami na wsi, które mają związek z upadkiem tradycyjnego rolnictwa.  Komercjalizacja, powiększanie się gospodarstw i wchodzenie na tereny wiejskie przemysłowych form rolnictwa zabija wsie., Rolnictwo przemysłowe wypychają drobnych właścicieli i rodzinne gospodarstwa z rynku”, dodaje prof. Karaczun.

Jak hodowla zwierząt futerkowych wpływa na środowisko?

Produkcja futer jest europejską specjalnością. Unia Europejska jest odpowiedzialna za produkcję 70 proc. futer z lisów na świecie i 63 proc. futer z norek.

Co zrobić, by powstrzymać migrację do miast?

Polska wieś, tak jak i wieś w całej Europie znajduje się w okresie przemian, jednak podjęcie pewnych kroków może  zahamować odpływ ludności.  Potrzeba skutecznej polityki publicznej wspierającej większą aktywizację wiejskiej ludności, przekonują nasi rozmówcy.

Zdaniem prof. Karaczuna należy przede wszystkim wspierać rodzinne formy uprawiania rolnictwa – czyli gospodarstwa średnioobszarowe. Pozwoliłoby to zadbać o warunki życiowe ludzi, którzy decydują się na wsi zostać lub planują na nią wrócić. Ekspert Koalicji Klimatycznej podkreśla, że należy budować atrakcyjność terenów wiejskich, ponieważ ze względu na wieloletnie zaniedbania są one nieatrakcyjne dla potencjalnych mieszkańców.

W czasie pandemii coraz więcej osób pracuje zdalnie. Koronawirus przyczynił się do zwiększenia poziomu zaufania do efektywności home office. Dostęp do szerokopasmowego połączenia internetowego w UE ma ok. 80 proc. miejskich gospodarstw domowych, ale na terenach wiejskich już tylko 47 proc. Zapewnienie dostępu do szybkiego Internetu na terenach wiejskich to także jeden z czynników, które należy poprawić.

„Olbrzymią zaletą mieszkania na wsi jest za to bliskość natury i możliwość wyciszenia z dala od życia miejskiego”, dodaje Piotr Kijanka.

To dobro jest coraz bardziej doceniane. Stanowi też i stanowić może zachętę do osiedlania się mieszkańców miast na terenach wiejskich. Dlatego bardzo ważne jest wdrażanie na terenach wiejskich ekologicznych rozwiązań, tak by nie zniszczyć środowiska.

„Problemem jest obecny w naszym społeczeństwie negatywny obraz mieszkańca wsi jako osoby, która nie osiągnęła w życiu sukcesu. Zmiana tego stereotypu mogłaby skłonić więcej osób do nie opuszczania wsi bądź przeprowadzki z miast”, konkluduje Piotr Kijanka.

 

Więcej informacji:

Podcast: Polska wieś. Jak powstrzymać migracje do miast?