Rok 2011 szansą dla V4 na przejęcie roli lidera UE w stosunkach ze wschodnimi sąsiadami

Tekst stanowi streszczenie głównych tez zawartych w publikacji „Partnerstwo Wschodnie w kontekście Europejskiej Polityki Sąsiedztwa i agendy Grupy Wyszehradzkiej” (całość materiału  dostępna jest na stronie www.ik.org.pl). Publikacja powstała blisko pół roku po inauguracji Partnerstwa Wschodniego, która odbyła się w trakcie czeskiej prezydencji w UE w maju 2009 r. Autorami artykułów są eksperci z europejskich think-tanków: Instytutu Kościuszki (Polska), EUROPEUM Institute for European Policy (Czechy) The Center for European Enlargement Studies(Węgry): András Rácz, David Král, Agnieszka Legucka, Krzysztof Szczerski oraz Przemysław Żurawski vel Grajewski, którzy posiadają praktyczne doświadczenie w pracy naukowej dotyczącej zagadnień Polityki Rozszerzeniowej UE, Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, czeskiej oraz polskiej Prezydencji w UE. Publikacja jest współfinansowana przez Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki (http://www.visegradfund.org/).

Partnerstwo Wschodnie, nowa inicjatywa rozwijana w kontekście pogłębiania się współpracy UE z jej wschodnimi sąsiadami ma niebagatelne znaczenie strategiczne zarówno dla tych krajów, jak i dla bezpieczeństwa całej Unii Europejskiej. Polityka wschodnia UE dotychczas była wynikiem działań podejmowanych przede wszystkim przez poszczególne państwa oraz, głównie przez Komisję Europejską i Wysokiego Przedstawiciela ds. WPZiB. Wśród państw, których położenie geograficzne determinuje zainteresowanie kwestiami wschodnimi, jedną z najbardziej aktywnych ról odgrywa Polska. Polska wspólnie z Szwecją przejęła polityczną i dyplomatyczną inicjatywę w celu nadania strategicznego wymiaru problemom i wyzwaniom stojącymi przed UE na wschód od jej granic. W maju 2008 r. opisano ją w dokumencie koncepcyjnym typu non-paper i podjęto formalne i nieformalne zabiegi by nadać jego zapisom legislacyjny wymiar. Ostatecznie Rada Europejska zatwierdziła projekt Partnerstwa Wschodniego (PW) w marcu 2009 roku. Dwa miesiące później zorganizowano pierwszy szczyt Partnerstwa Wschodniego w Pradze, gdzie oficjalnie uruchomiono inicjatywę, oraz przyjęto Wspólną Deklarację, co uwieńczyło sukcesem polsko-szwedzkie wysiłki w zakresie ustanowienia PW integralnym elementem polityki zagranicznej Unii Europejskiej. Wraz ze szczytem rozpoczął się nowy etap w relacjach UE ze wschodnimi partnerami: Armenią, Azerbejdżanem, Białorusią, Gruzją, Mołdawią i Ukrainą. Projekt PW poróżnił jednak niektóre kraje europejskie wokół problemu wyboru kierunków dalszego rozszerzania UE. W ramach V4 Węgrzy kierowali się na przykład bardziej w stronę regionów południowych (Chorwacja, Serbia, Czarnogóra), a Polska w kierunku wschodnim (Ukraina, Białoruś).

Tożsamość Grupy Wyszehradzkiej przechodzi aktualnie fazę próby. Tym bardziej jest to odpowiedni moment do dopracowania wspólnych celów i nadania współpracy nowej dynamiki. Bez wątpienia wspólne określanie priorytetów unijnej polityki wschodniej mogłoby stać się naturalnym obszarem specjalizacji V4. Wymaga to jednak uzyskania harmonii interesów w ramach czterech państw i przezwyciężenia wewnętrznych trudności spowodowanych nierównym potencjałem krajów ją tworzących, brakiem zaangażowania niektórych partnerów, występującymi wewnętrznymi napięciami w relacjach bilateralnych oraz relatywną słabością V4 w wymiarze UE. Jeśli Grupa Wyszehradzka potrafiłaby przełamać te wewnętrzne ograniczenia mogłaby przejąć rolę lidera UE w stosunkach ze wschodnimi sąsiadami. Sprzyjać temu będzie także kalendarz. W najbliższym czasie będą miały bowiem miejsce wydarzenia promujące nowe kraje członkowskie UE.

Cykl przejmowania prezydencji przez kraje Europy Środkowo-Wschodniej został zapoczątkowany przez Czechy, które w latach 2007 – 2008 stały na czele V4, a następnie przewodziły Radzie UE (styczeń – czerwiec 2009).

Z uwzględnieniem perspektywy objęcia przewodnictwa, już w 2006 r. w Pradze zostały podjęte decyzje o włączeniu polityki wschodniej do najważniejszych priorytetów prezydencji czeskiej. W celu zapewnienia sobie szerokiego poparcia dla zainicjowania wschodniego wymiaru Europejskiej Polityki Sąsiedztwa (EPS), czescy politycy przeprowadzili konsultacje roboczego dokumentu ENP and Eastern Neighbourhood – Time to Act, z państwami wspierającymi podobne idee, takimi jak: Szwecja, Niemcy i państwa bałtyckie. Projekt ten odniósł sukces, gdyż został przyjęty także przez V4, co zwiększyło poparcie dla czeskiej dyplomacji w zakresie inicjatyw związanych z polityką wschodnią UE. Fundamentalnymi celami zarówno polityki zagranicznej Czech, jak i prezydencji było wsparcie demokracji, poprawa jakości rządzenia i dążenie do stabilizacji międzynarodowej na wschód od granic UE..

Program węgierskiej prezydencji w UE (styczeń – czerwiec 2011) przewiduje dla Budapesztu rolę mostu łączącego czeską i polską prezydencję. Bezpośrednie następstwo prezydencji węgierskiej i polskiej w 2011 r., pozwoli na podjęcie efektywnej współpracy w wielu obszarach polityki zagranicznej dotyczącej regionu Partnerstwa Wschodniego. Węgierska polityka zagraniczna skupia się na zachowaniu bezpieczeństwa energetycznego tego kraju i oparcia go o współpracę z krajami objętymi PW. Celem ich działań będzie zatem włączenie tej kwestii do agendy prezydencji UE. Z racji swojego położenia geograficznego, Węgry poświęcają dużo uwagi wschodniemu wymiarowi EPS, a mniej relacjom śródziemnomorskim, gdyż w tym regionie polityczne cele Budapesztu pokrywają się z unijnymi. Niemniej jednak węgierskie priorytety w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa zorientowane są głównie na Bałkany Zachodnie. W jej interesach leży jednak także długookresowa stabilizacja Ukrainy i Rosji. Dużo uwagi poświęca się trudnej kwestii mniejszości węgierskiej na Ukrainie i restrykcyjnej polityki etnicznej stosowanej względem niej. Zatem Budapeszt traktuje tematy reprezentowania i ochrony swojej mniejszości narodowej na Ukrainie jako stałe elementy agendy politycznej. Drugim obszarem szczególnego zainteresowania Węgier, wiążącym się z polityką zagraniczną UE wobec Europy Wschodniej, jest zależność Węgier od dostaw gazu z Rosji, z której wynika obawa o własne bezpieczeństwo energetyczne. Budapeszt poza Rosją nie dysponuje żadnymi alternatywnymi źródłami dostaw gazu, a dodatkowo Ukraina jest jedyną dostępną trasą tranzytu tego surowca. Węgry nie są państwem tranzytowym, zatem nie mogą brać udziału w negocjacjach warunków handlowych, co powoduje ich podwójną słabość w obszarze energetyki. Dlatego budowa gazociągu Nabucco oraz wsparcie wspólnej polityki energetycznej UE są politycznymi priorytetami Węgier. Współpraca energetyczna UE ze wschodnimi sąsiadami jest z kolei jednym z priorytetów PW.

Także polska prezydencja w UE (lipiec – grudzień 2011) powinna uczynić otwarcie drogi krajom wschodniego sąsiedztwa Unii do pełnego członkostwa priorytetem politycznym, jako naturalne rozwinięcie idei Partnerstwa.

Wspólnotowa polityka wschodnia i, w jej ramach, Partnerstwo Wschodnie są ważne z punktu widzenia instytucjonalnego układu, jaki obecnie powstaje w systemie politycznym Unii, zarówno w wymiarze personalnym jak i strukturalnym. Szczególnie ważny jest fakt sprawowania funkcji Przewodniczącego Parlamentu Europejskiego przez Polaka (Jerzy Buzek), oraz funkcji Komisarza Unii ds. Rozszerzenia przez Czecha (Stefan Fuele). Poziom strukturalny odnosi się do istotnych wydarzeń planowanych na 2011 roku, kiedy państwa V4 przejmą przewodnictwo w Radzie UE i będą miały największy dotąd w historii wpływ na całą UE. Z tego powodu rok 2011 powinien stać się przełomowy dla przyszłości naszych wschodnich sąsiadów – jako wspólnotowych rozmówców ze wszystkich instytucji wspólnotowych będą oni mieli prawie wyłącznie partnerów z bliskiej sobie Europy. Jednocześnie taki układ to ogromne wyzwanie dla krajów wyszehradzkich, gdyż zdarza się on raz na wiele lat. Stąd, musi być on strategicznie przygotowany, aby dziedzictwo prezydencji czeskiej, a także szwedzkiej w zakresie instytucjonalizacji wymiaru wschodniego UE nie zostało zaprzepaszczone. Należy zrobić wszystko, by wynieść Partnerstwo Wschodnie na odpowiedni poziom, otwierający drogę do pogłębionej integracji państw nim objętych.