Transformacja energetyczna: Polska chciałaby od UE więcej pieniędzy, ale najpierw potrzeba wiarygodnej wizji zmian

polska-transformacja-energetyczna-unia-europejska-komisja-co2-wegiel-smog-fitfor55

Premier Mateusz Morawiecki / Zdjęcie: © European Union 2021 [EUCO Newsroom]

Reakcja polskiego rządu na przedstawiony 14 lipca pakiet trzynastu zmian w unijnych aktach prawnych znany jako „Fit for 55” jest na razie powściągliwa. Ministerstwo Klimatu i Środowiska dostrzegło w nim „wiele wartościowych elementów”, ale nie ukrywa, że obawia się skutków zmian w systemie handlu emisjami (ETS).

 

 

Od kilkunastu miesięcy ceny uprawnień do emisji biją historyczne rekordy. Jeszcze pięć lat temu oscylowały wokół 8 euro za tonę, teraz przekraczają 50 euro, skutecznie eliminując nie tylko elektrownie węglowe, ale także stawiając pod znakiem zapytania opłacalność gazówek.

Unijna reforma handlu uprawnieniami do emisji. Koszty zmian poniosą najbiedniejsi?

Krytycy sugerują, że za zmiany zapłacą zwłaszcza najbiedniejsze państwa UE, których miksy energetyczne uzależnione są od spalania paliw kopalnych. 

Unijny mechanizm nie jest sprawiedliwy?

Komisja Europejska chce sukcesywnie zmniejszać liczbę dostępnych uprawnień na rynku, tak aby zagwarantować, że cena nie tylko nie spadnie, ale będzie jeszcze rosnąć. Wyższe ceny mają sprawić, że UE zredukuje emisje o 55 proc. do 2030 r. Według analiz polskiego Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami w 2030 r. uprawnienia mogą kosztować już po 75 euro za tonę.

Teoretycznie na uprawnieniach do emisji zarabia polski fiskus, który sprzedaje je na aukcjach. Ale Warszawa uważa, że bilans dla naszej gospodarki jest niekorzystny i niesprawiedliwy. Dlaczego?

Unijny algorytm opiera się na historycznych emisjach. Państwa dostają określoną pulę, sprzedają ją na aukcjach firmom, które są zobowiązane rozliczyć swoje emisje. Algorytm ten jednak powoduje, że część krajów jest na sporym plusie – mogą sprzedać więcej uprawnień niż faktycznie emitują znajdujące się na ich terenie firmy.

Do takich państw należą np. Francja, a w większości lat także Włochy. Niektóre kraje o znikomym udziale energetyki węglowej mogą mieć w różnych latach nawet 30 do 55 proc. nadwyżki uprawnień do sprzedania.

W nadchodzących latach odnawialne źródła energii będą opłacalne dla inwestorów [WYWIAD]

W następnych latach, zwłaszcza przy obecnych wysokich cenach energii, dojdzie do przyspieszonego przejścia na OZE, przekonuje analityk Florian Rothenberg z ICIS.

Polska ma duży niedobór uprawnień

Tymczasem rodzime firmy muszą kupić ich więcej niż może sprzedać polski rząd. Podobną sytuację mają także Niemcy, ale tam nie budzi to takich kontrowersji bo to kraj  dużo bogatszy od Polski. Im cena uprawnień będzie wyższa, tym bilans gorszy.

Polskie elektrownie dostawały w latach 2013-2020 pulę uprawnień za darmo, ale nie można powiedzieć, że dobrze wykorzystały ten czas aby przygotować się do transformacji. Kolejne rządy były zainteresowane raczej w zachowaniu istniejącego kształtu „kompleksu paliwowo-energetycznego”.

Teoretycznie narzędziem wyrównawczym dla biedniejszych ma być Fundusz Modernizacyjny, dzięki któremu biedniejsze kraje „nowej UE” dostaną 2 proc. uprawnień z puli krajów starej UE. Fundusz, ustanowiony w 2014 r. zacznie funkcjonować w tym roku. Przy obecnych cenach z Funduszu trafi do Polski ok. 8 mld euro do 2030 r.

Unijna polityka klimatyczna: Dekarbonizacja przemysłu czy dezindustrializacja Europy?

Czy zwiększenie cen emisji dwutlenku węgla – konsekwencja unijnej polityki klimatycznej – jest właściwym sposobem na ich redukcję?

Warszawa chce więcej pieniędzy w Funduszu Modernizacyjnym

Warszawa przekonuje unijnych partnerów, że przy obecnych cenach uprawnień Fundusz jest za mały. W konkluzjach grudniowego szczytu w  2020 r. Rada Europejska, czyli przywódcy państw UE zapisali, że „problem nierównowagi względem beneficjentów funduszu modernizacyjnego polegający na nieotrzymywaniu dochodów równoważnych kosztom płaconym przez instalacje ETS w tych państwach członkowskich zostanie podjęty (adressed) w ramach przyszłego ustawodawstwa

I rzeczywiście Komisja „podjęła” temat. W pakiecie Fit for 55 zaplanowano utworzenie drugiego, równoległego Funduszu Modernizacyjnego, do którego miałoby wejść kolejne 2,5 proc. uprawnień do emisji. Tym razem pula dla Polski niestety będzie mniejsza, ponieważ do tej części dołączono także Grecję i Portugalię.

Czy to wystarczy aby wyrównać deficyt uprawnień o którym mówi polski rząd? Na dokładne analizy będziemy musieli poczekać, ale z raportów opracowanych w 2020 r. przez KOBIZE wynika, że nawet przy zwiększeniu Funduszu do 6 proc. Polska wciąż byłaby na minusie  sięgającym od 300 do 500  mln uprawnień. Czyli do 2030 r. różnica netto między tym co polskie elektrownie i ciepłownie musiałyby kupić, a tym co polski rząd mógłby sprzedać  wynosiłaby od 3 do nawet 5 mld euro rocznie (jeśli założymy średnią cenę 60 euro).

Według KOBIZE deficyt miałyby niemal wszystkie kraje regionu, w najgorszej sytuacji oprócz Polski znalazłaby się jeszcze Bułgaria. Zwiększenie Funduszu Modernizacyjnego nawet do 6 proc. sprawia, że na plus wychodzą Rumunia, Litwa, Łotwa, Chorwacja i Słowacja, ale dla Polski to wciąż za mało.

Gospodarka światowa może tracić nawet 2,3 bln euro rocznie na skutek zniszczenia bioróżnorodności

Blisko połowa światowego PKB jest uzależniona od środowiska naturalnego oraz jego zasobów.

Nie tylko Polska zgłasza krytyczne uwagi

Z tego wniosek, że w trakcie negocjacji pakietu FIT for 55 Warszawa będzie podnosić, iż propozycje Komisji w rzeczywistości nie wychodzą naprzeciw konkluzjom grudniowej Rady Europejskiej a pieniędzy w Funduszy Modernizacyjnym powinno być znacznie więcej.

Oczywiście Fundusz to nie jedyna marchewka jaką Komisja przygotowała dla państw członkowskich. Jest jeszcze nowy Społeczny Fundusz Klimatyczny, dysponujący kwotą 72 mld euro, ale nie wiadomo jak będzie funkcjonował i jaka część z tych pieniędzy może trafić do Polski.

Fundusz będzie działał we wszystkich krajach UE. Ale ten Fundusz ma być zasilany głównie dzięki włączeniu transportu i budynków do ETS. Tymczasem pierwsze reakcje z różnych krajów UE nie wróżą sukcesu temu rozwiązaniu, bo oznacza wzrost cen na stacjach benzynowych i kosztów ogrzewania. Według „Financial Times” obiekcje do tych planów zgłosili już dyplomaci Francji, Włoch, Hiszpanii, Węgier, Irlandii i Bułgarii, Pomysł popierają tylko Niemcy i Duńczycy.

Przemysł krytykuje unijne cło klimatyczne. Obawia się utraty konkurencyjności

Mechanizmu CBAM obawia się Australia, a także kraje rozwijające się.

Czy Polska ma szanse na sukces w trakcie negocjacji?

Każde zwiększenie Funduszu Modernizacyjnego oznacza, że mniej pieniędzy na sprzedaży uprawnień zarobi fiskus niemiecki, francuski czy włoski. Musimy więc przekonać rządy tych krajów nie tylko, że obecny podział jest niesprawiedliwy, ale też, że umiemy wykorzystać te pieniądze na odejście od energetyki węglowej.

Żeby tak się stało, potrzebny jest realny plan, który określi daty zamknięcia poszczególnych elektrowni węglowych oraz  ich rolę w systemie do tego czasu. Potrzebna jest też jasna i aktualna wizja co je zastąpi. Polska energetyka zabiega aby pieniądze z Funduszu Modernizacyjnego mogły też wspierać wysokosprawne elektrociepłownie gazowe. To ma sens, ale niestety nasze narodowe czempiony planują również budowę elektrowni gazowych, produkujących wyłącznie prąd, od czego w UE już się odchodzi.

Dlaczego tak jest? Politycy są powiązani z lokalnymi środowiskami, którzy zabiegają, aby nowe bloki powstawały w miejscach, gdzie istnieją stare elektrownie węglowe. Tyle, że są to często małe miasta – Kozienice, Ostrołęka, okolice Dolnej Odry, gdzie nie opłaca się budować dużych elektrociepłowni, bo nie ma kogo grzać. Pytanie czy plany budowy wielkich elektrowni gazowych, znacznie mniej efektywnych od elektrociepłowni nie powinny być po publikacji pakietu Fit for 55 przejrzane.

Nowy pakiet klimatyczny UE budzi kontrowersje. "Grozi wywołaniem niepokojów społecznych podobnych do ruchu żółtych kamizelek"

Pakiet Fit for 55 to pierwszy krok na drodze to osiągnięcia neutralności klimatycznej netto do połowy stulecia.

Zdezaktualizowane strategie rządu

Na razie mamy tylko przyjęty pod naciskiem górniczych działaczy związkowych i oderwany od realiów energetyki plan zamykania kopalń węgla kamiennego do 2049 r. Na stole leży też koncepcja wydzielenia wszystkich elektrowni węglowych do jednego podmiotu – Narodowej Agencji Bezpieczeństwa Energetycznego, ale nie ma żadnych szczegółów i nie wiadomo czy plan jest w ogóle wykonalny.

Teoretycznie najważniejszy dla sektora dokument przyjęty przez rząd czyli „Polityka Energetyczna Państwa do 2040 r”, już zdążył się zestarzeć, bo założenia nie uwzględniają tego co się dzieje w UE.

„Śpieszmy się czytać polskie strategie energetyczne, tak szybko odchodzą” – można by powiedzieć, parafrazując ks. Twardowskiego.