Flota za gaz – Ukraina wiąże się z Rosją

Jego najpoważniejszymi konsekwencjami będą, jak się wydaje, umocnienie i utrwalenie wpływów Rosji na Ukrainie oraz ograniczenie suwerenności Kijowa w polityce bezpieczeństwa. Zarazem obniżenie cen gazu jest w krótkoterminowej perspektywie korzystne dla ukraińskiego budżetu oraz dla wychodzących z kryzysu sektorów metalurgicznego i chemicznego.
Głównym motywem decyzji władz ukraińskich w sprawie podpisania umowy wydaje się chęć szybkiej poprawy sytuacji finansów państwa oraz niepostrzeganie obecności Floty Czarnomorskiej na Krymie w kategoriach ograniczenia suwerenności Ukrainy.
 
Zapisy porozumień
 
Porozumienia dotyczące przedłużenia bazowania Floty i zniżki ceny na gaz zostały zawarte w dwóch dokumentach: umowie międzypaństwowej o przedłużeniu bazowania Floty Czarnomorskiej i w aneksie do umowy gazowej z 19 stycznia 2009 roku.
W aneksie do umowy o dostawach gazu obniżono cenę gazu o 30%, jeśli cena kontraktowa nie przekracza 330 USD za 1000 m3 lub o 100 USD, jeśli jest wyższa od 330 USD. Zmieniono ilości zakontraktowanego gazu: w 2010 roku zwiększono je do 36,5 mld m3 (z 33 mld), a na pozostały okres obowiązywania kontraktu do 2019 roku pozostawiono bez zmian (52 mld m3 rocznie, z możliwością nieodebrania 20% tej wielkości). Ulgi cenowe dotyczą 30 mld m3 w tym roku i 40 mld m3 w latach następnych. Z umowy wyłączono kary umowne wynikające z klauzuli take or pay, ale pozostawiono samą klauzulę. Zmiana cen gazu spowodowała – zgodnie z formułą ceny – obniżenie stawek tranzytowych o 0,24 USD za 1000 m3na odcinku 100 km. Nie wprowadzono równocześnie zmian do umowy tranzytowej o gwarantowanych ilościach przesyłanego gazu, o co zabiegała Ukraina.
Zmiany do umowy gazowej dotyczące obniżki cen wpisano do umowy o bazowaniu Floty Czarnomorskiej. Rabat, który uzyskała Ukraina, będzie naliczany jako jej zadłużenie, które po 2017 roku będzie stopniowo redukowane w ramach regulowania zobowiązań Rosji za stacjonowanie Floty. Tym samym korzyści z obniżenia cen gazu są możliwe wyłącznie pod warunkiem utrzymania umowy o bazowaniu Floty Czarnomorskiej. Umową przedłużono okres jej bazowania na Krymie do 2042 roku (z możliwością przedłużenia o 5 lat). Dotychczasowy koszt dzierżawy (98 mln USD rocznie) podwyższono na lata 2018–2042 o roczną wartość rabatu na ceny gazu dostarczanego przez Gazprom. Rosja nie uwzględniła żadnego z postulatów zgłaszanych w ostatnich latach przez stronę ukraińską (od 2003 roku Ukraina zabiegała bezskutecznie o zwrot zajmowanych przez Flotę Czarnomorską obiektów infrastruktury hydrograficznej na Krymie, dążyła także do zwiększenia kontroli nad stacjonującymi na półwyspie jednostkami rosyjskimi).
 
Motywy działania władz Ukrainy
 
Dla władz ukraińskich absolutnym priorytetem było obniżenie ceny gazu, ponieważ tylko w ten sposób rząd mógł przygotować budżet z deficytem poniżej 6%. Pozwala mu to na wznowienie współpracy z MFW i uzyskanie kolejnej transzy kredytu stand by. Wpłynie to bezpośrednio na poprawę sytuacji finansów publicznych i otworzy Ukrainie drogę do ubiegania się o kredyty innych międzynarodowych instytucji finansowych oraz sprzedaż na rynku europejskim obligacji skarbu państwa. Ze względu na krytyczny stan finansów publicznych ukraińscy negocjatorzy działali pod presją czasu.
Równocześnie swoisty pragmatyzm gospodarczy, generalna postawa prorosyjska oraz raczej pozytywna ocena czasów sowieckich wśród elity Partii Regionów (PR) sprawiły, że przedłużenie terminu bazowania Floty Czarnomorskiej nie było uznane za wysoką cenę za ustępstwa gazowe. Politycy PR podzielali dość powszechne przekonanie, że wyprowadzenie Floty Czarnomorskiej z Krymu po 2017 roku jest nierealne. W uzasadnieniach decyzji odwoływano się też do argumentu, że pozostawienie Floty na Ukrainie będzie czynnikiem stabilizującym sytuację i poprawiającym stosunki rosyjsko-ukraińskie.
Dodatkowo, zgodnie z wynikami badań społecznych z marca br., ok. 61% Ukraińców opowiada się za pozostaniem Floty Czarnomorskiej na Krymie.
 
Projekt umowy międzyrządowej w sprawie współpracy energetycznej
 
Ratyfikowana umowa nie wyczerpuje wszystkich obszarów, w których Rosja dąży do umocnienia swej pozycji na Ukrainie. Podczas wizyty w Kijowie w nocy z 26 na 27 kwietnia premier Rosji Władimir Putin poinformował, że Rosja proponuje Ukrainie szeroką współpracę w różnych sektorach energetycznych. Projekt międzyrządowej umowy zaproponowany przez stronę rosyjską opublikowały ukraińskie media internetowe. Jej podpisanie i realizacja oznaczałyby przejęcie przez stronę rosyjską istotnych aktywów w energetyce i nie pozostawiłaby miejsca na niezależną współpracę energetyczną Ukrainy z innymi partnerami.
Proponowana umowa jest wyraźnie asymetryczna. Zapisy projektu wskazują, że Rosja zamierza: zapewnić sobie udziały w produkcji energii i jej dystrybucji; ograniczyć możliwości eksportu energii przez Ukrainę; przejąć kontrolę nad handlem gazem wydobywanym na Ukrainie; zagwarantować sobie zachowanie długookresowej 100-procentowej zależności Ukrainy w energetyce jądrowej (rosyjskie reaktory, rosyjskie paliwo, udział Rosji w eksploatacji złóż uranu). Propozycja połączenia sieci energetycznych i równoległego funkcjonowania systemów przesyłowych oznaczałaby rezygnację Ukrainy z przyłączenia się do europejskich sieci w ramach UnionfortheCoordinationofTransmissionofElectricity (UCTE). Szereg bliżej nie sprecyzowanych propozycji wymagających odrębnych porozumień zapewniałoby uprzywilejowane warunki dla rosyjskich podmiotów gospodarczych działających w sektorach gazowym, naftowym i potencjalnie energetyce oraz wiązało Ukrainę umowami w kwestiach wykorzystania infrastruktury przesyłowej surowców energetycznych (ropa i gaz), produktów naftowych i energii elektrycznej. W zamian Ukraina mogłaby oczekiwać na kredyty i zapewne na inwestycje w ramach wspólnych przedsięwzięć, choć nie wynika to bezpośrednio z ujawnionego projektu umowy.
Mimo zapowiedzi premiera Putina o możliwości zbudowania podstaw szerokiej współpracy energetycznej, podpisanie umowy w kształcie proponowanym przez stronę rosyjską nie jest przesądzone. Sam fakt ujawnienia projektu przez media ukraińskie tworzy niekorzystną atmosferę dla proponowanych rozwiązań. Istotnym, choć nie nagłaśnianym powodem usztywnienia się ukraińskich negocjatorów jest to, że proponowana umowa wkracza w sfery interesów ukraińskiego biznesu, w tym przede wszystkim biznesmenów związanych z Partią Regionów. Interesy te dla nowej władzy mają znacznie wyższą cenę niż cena bazowania Floty Czarnomorskiej.
 
Wnioski
 
– Umowa umacnia i utrwala obecność i wpływy Rosji na Ukrainie. Kijów ogranicza de facto swoją suwerenność w polityce bezpieczeństwa. Przekreślone zostają szanse na członkostwo Ukrainy w NATO jako sojuszu wojskowym. Włączenie Ukrainy do rosyjskiej przestrzeni bezpieczeństwa będzie prawdopodobnie w najbliższych latach jednym z głównych celów rosyjskiej polityki bezpieczeństwa. Może się ono objawiać w formie nacisku na przystąpienie Ukrainy do Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym WNP, traktowanej przez Rosję jako przeciwwaga dla NATO.
– Umowa prowadzić może do wzmocnienia rosyjskiej obecności politycznej, militarnej i gospodarczej na Krymie. Tym samym Rosja zachowuje ważny instrument nacisku wobec Ukrainy, który może zostać użyty w przypadku braku zgody Kijowa na realizację określonych – strategicznych z punktu widzenia Moskwy – interesów rosyjskich na Ukrainie. Natomiast w perspektywie krótkoterminowej Rosja może być zainteresowana zademonstrowaniem zdolności do współpracy, czego skutkiem może być obniżenie poziomu napięć politycznych i etnicznych na Krymie.
– Cena gazu po obniżce, porównywalna ze średnimi cenami europejskimi, nie rozwiązuje problemów ukraińskiej gospodarki, którym można zaradzić wyłącznie na drodze strukturalnych reform. Zarazem jednak obniżenie ceny gazu poprawia sytuację finansów publicznych w roku 2010 i w latach następnych.
– Bezpośrednim beneficjentem porozumienia o obniżce cen jest ukraiński biznes – w szczególności przemysł chemiczny, częściowo metalurgia. Ceny gazu na poziomie 2009 roku nie dają im jednak przewagi konkurencyjnej, dlatego perspektywy tych gałęzi będą zależały od ich modernizacji.
– Ewentualne podpisanie proponowanej przez rosyjski rząd umowy o współpracy energetycznej oznaczałoby ograniczenie suwerenności Ukrainy w polityce energetycznej i uniemożliwiło współpracę z UE. Wydaje się jednak, że ze względu na interesy ukraińskiego biznesu stanowisko ukraińskich negocjatorów będzie bardziej twarde, a rosyjskie projekty zostaną zmodyfikowane.
– Umowa jest największym od lat sukcesem Rosji w skali regionu. Stanowi ona jednoznaczne potwierdzenie dużych możliwości Moskwy kształtowania sytuacji
w wymiarze bezpieczeństwa w Europie Wschodniej. Jeśli strategicznemu umacnianiu się Rosji w regionie towarzyszyć będzie dalsze „wymywanie” wpływów Zachodu, można się spodziewać, że ośmieli to Moskwę do większej asertywności wobec tych państw, które dotychczas usiłowały prowadzić politykę niezależną od Rosji w sferze bezpieczeństwa (Gruzja, częściowo Mołdawia).
– Połączenie w negocjacjach oraz w tekście umowy kwestii militarnych
z kwestiami współpracy gospodarczej w swoisty sposób legitymizuje taktykę Rosji polegającą na stosowaniu presji ekonomicznej w celu utrzymania lub wzmocnienia obecności militarnej na obszarze WNP i w Europie Wschodniej.

• NGO’s, Prasa

  • interia.pl po II turze wyborów prezydenckich na Ukrainie
  • IAR o ukraińskiej decyzji ws. podwojenia opłat za przesył gazu z Rosji
  • Portal Kresy za PAP o szczycie UE-Ukraina

• Unia Europejska

  • Buzek po wyborach prezydenckich na Ukrainie
  • Komunikat KE przed szczytem UE-Ukraina
  • EU-Ukraine Summit (Kiev, 4 December 2009) Joint Statement
  • Gas Coordination Group sees overall good level of preparedness of EU in case of gas crisis